Гісторыя роду Радзівілаў

Род Радзівілаў не меў сабе роўных у гісторыі Вялікага княства Літоўскага па колькасці выдатных палітычных, царкоўных, ваенных і культурных дзеячаў. Яго прадстаўнікі двойчы займалі вышэйшую ў царкоўнай іерархіі пасаду віленскага каталіцкага біскупа, а адзін з іх у далейшым стаў кракаўскім арцыбіскупам і кардыналам. Вышэйшую свецкую пасаду віленскага ваяводы на працягу XV – XVIII стст. займалі 13 прадстаўнікоў рода, 7 з іх былі дзяржаўнымі канцлерамі, а 6 – вялікімі гетманамі. У цэлым, 38 прадстаўнікоў роду займалі пасады, якія давалі права на месца ў Вялікакняжацкай Радзе, пазней – у Сенаце Рэчы Паспалітай. Барбара Радзівіл у 1550 г. стала каралевай Польшчы. Як і большасць арыстакратыі, Радзівілы мелі рамантычную легенду пра сваё паходжанне, якая бярэ свой пачатак у XIII ст. Усяго ў гісторыі вядомыя тры лініі Радзівілаў:

Першая (старэйшая), з княжацкім тытулам на Ганёндзе і Мядэлях (Польшча), атрыманным ў 1518 г., згасла па мужчынскай лініі ў 1542 г. пасля смерці Яна Мікалая Радзівіла, старасты Жамойцкага. У 1547 г. прадстаўнікі дзвюх астатніх галін дамагліся прызнання за сабой права княжацкага рода. Да гісторыі Нясвіжа старэйшая галіна Радзівілаў адносін не мела.

Другая (фактычна малодшая) галіна карысталася ў далейшым тытулам князёў на Біржах і Дубінках (Літва). Вядомая таксама як біржайская лінія. Яе заснавальнікам быў знакаміты ваеначальнік Юры Радзівіл (каля 1480 – 1541 гг.) па мянушцы “Геркулес Літоўскі”, каштэлян віленскі і гетман. Лінія згасла па мужчынскай лініі ў 1669 г. са смерцю князя Багуслава. Яго велізарныя ўладанні ў 1744 г. былі далучаны да ўладанняў нясвіжскай лініі Радзівілаў.

Трэцяя галіна, з княжацкім тытулам на Нясвіжы (Беларусь) і Алыцы (Украіна), пайшла ад Яна Барадатага (1474 – 1522 гг.), каштэляна троцкага. Нясвіжскія ардынаты бяруць свой пачатак пасля смерці Мікалая Радзівіла “Чорнага”, у якога засталіся сыны Мікалай Хрыстафор, Юры, Альбрэхт, Станіслаў і чатыры дачкі. Адзін з братоў, Юры (1556 – 1600 гг.), стаў вядомым дзеячам каталіцкай царквы.

Тры браты, будучы свецкімі людзьмі, падзялілі бацькоўскія ўладанні. Каб зямельныя надзелы назаўжды заставаліся ўласнасцю рода, браты ўсталявалі сістэму ардынацый – непадзельных уладанняў, якія перадаюцца ў спадчыну ад бацькі да сына і не падлягаюць ні продажу, ні залажэнню. Цэнтрамі трох ардынацый сталі Нясвіж, Клецк і Алыка. У выпадку згасання якой-небудзь з ліній, яе ўладанні павінны былі ўвайсці ў суседнюю ардынацыю. Акты аб утварэнні ардынацый былі падпісаны сынамі Мікалая Радзівіла “Чорнага” ў 1586 г., пацверджаны каралём Стэфанам Баторыем 10.12.1586 г. і соймам у 1589 г. “на вечныя часы”.

На працягу чатырох стагоддзяў вядома 17 Нясвіжскіх ардынатаў.