Крокі да Перамогі

25 верасня 1945 года выйшаў указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР «Аб дэмабілізацыі другой чаргі асабістага складу Чырвонай Арміі».

Дэмабілізацыя з Чырвонай арміі пачалася летам 1945 года і працягвалася да канца 1948 года. Дадому вярнуліся 8,5 млн байцоў. Да сярэдзіны 1950-х яшчэ 5,5 млн савецкіх грамадзян былі вернутыя з палону.

Першы закон аб вяртанні вайскоўцаў з фронту быў прыняты Вярхоўным Саветам СССР 23 чэрвеня 1945 года. Дэмабілізацыя пачалася 10 ліпеня 1945 года, калі з Берліна адправіўся першы цягнік з удзельнікамі штурму горада.

Вяртанне франтавікоў праходзіла ў шэсць этапаў. Тыя, хто трапіў у апошнюю чаргу, вярнуліся дадому ўжо ў 1948 годзе. Усяго былі дэмабілізаваныя амаль 8,5 млн чалавек, або каля 75% складу арміі на момант заканчэння вайны.

21 ліпеня 1945 года ў Маскву на Беларускі вакзал прыбыў першы цягнік з дэмабілізаванымі. У першую чаргу вярталіся ваенныя старэйшых узростаў, якія маглі быць удзельнікамі не толькі другой, але і Першай сусветнай або нават руска-японскай вайны.

Чэргі размяркоўваліся па ўзросце. У другую чаргу, акрамя тых, хто трапляе пад узроставыя крытэрыі, дэмабілізавалі жанчын, студэнтаў і выпускнікоў ВНУ, якія да вайны працавалі настаўнікамі, а таксама вайскоўцаў, якія атрымалі тры і больш раненняў. У апошнюю, шостую чаргу траплялі тыя, хто па якіх-небудзь прычынах не трапіў у папярэднія.

Перад сустрэчай ветэранаў савецкія горада зменьваліся: усюды развешвалі плакаты, людзі апраналі лепшыя ўборы і выходзілі з кветкамі на вуліцы — адкрытыя прасторы ператвараліся ў людское мора.

«25 верасня 1945 года я, які ўжо меў спецыяльнасць педагога-славесніка, быў дэмабілізаваны, — успамінаў савецкі гісторык Леў Пушкароў. — Прайшлі ўрачыстыя праводзіны дэмабілізаваных, нас зноўку абмундзіравалі, а затым пагрузілі ў такія звыклыя нам грузавыя цяплушкі, прыстасаваныя да перавозкі людзей (на пасажырскія вагоны мы і не разлічвалі!). Наш эшалон ад’язджаў на радзіму. Ён ішоў ад Ломжы ў Польшчы і далей Праз Брэст-Баранавічы-Мінск-Смаленск у Маскву. Зноў, як падчас наступу, перад намі прабягалі зраненыя вайной беларускія землі; Худыя, бедна апранутыя людзі выбягалі да нашых вагонаў, радаваліся разам з намі нашаму вяртанню... не спяшаючыся прасоўваўся наш таварняк з плакатамі і лозунгамі».

Пасля заканчэння вайны дадому трэба было вяртаць не толькі байцоў з войска, але і ваеннапалонных і мірных жыхароў, сагнаных на працы ў Германію або іншыя краіны Еўропы, Амерыкі і Афрыкі — усяго каля 11 млн чалавек. Савецкі Саюз заключыў пагадненне аб узаемнай рэпатрыяцыі з Англіяй, Францыяй і ЗША. Да пачатку 1953 года ў СССР вярнуліся больш за 5,4 млн савецкіх грамадзян, а рэпатрыяваны былі больш за 4 млн замежнікаў. Многім з тых, хто вяртаўся ў краіну саветаў, давялося прайсці праз лагерную сістэму.

За ўвесь час пасляваеннай дэмабілізацыі, праведзенай у СССР у 1945-1948 гадах, колькасць асабістага складу ВС СССР скарацілася з 11,5 да 3 мільёнаў чалавек.