Той самы першы год вайны...

Кастрычнік 1941 года - 26-й месяц Другой сусветнай вайны, самы крытычны момант падчас Вялікай Айчыннай, калі нацысты амаль дамагліся поспеху ў рэалізацыі плана “Барбароса” і выйшлі на блізкія подступы да Масквы. Гэта была найнізкая кропка ў ступені гатовасці Узброеных Сіл СССР да вядзення баявых дзеянняў супраць самага моцнага на той момант войска свету.

Галоўныя бітвы месяца разгарнуліся ў цэнтры савецка-германскага фронту. 2 кастрычніка, услед за танкавай групай Гудэрыяна, у наступ перайшлі асноўныя сілы групы войскаў “Цэнтр”. Для рэалізацыі аперацыі “Тайфун” камандаванне задзейнічала тры палявыя арміі і тры танкавыя групы - у агульнай складанасці 78 дывізій. Да пачатку кастрычніка колькасць асабовага складу групы войскаў “Цэнтр” (уключаючы тылавыя і баявыя часткі) дасягала амаль 1,93 млн чалавек. З паветра аперацыю падтрымліваў 2-гі паветраны флот фельдмаршала Кесельрынга, які налічваў 1320 самалётаў. Ім супрацьстаялі савецкія войскі Заходняга, Бранскага і Рэзервовага франтоў агульнай колькасцю звыш 1,25 млн байцоў, якія ўтрымлівалі 800-кіламетровую лінію абароны.
Выкарыстаўшы любімую тактыку бліцкрыгу, немцы засяродзілі магутныя кулакі на вузкіх участках і з ходу прарвалі савецкую абарону, углыбіўшыся за першы ж дзень на 15–30 кіламетраў.

Пачатак бітвы за Маскву развіваўся імкліва для нямецкага камандавання.                 3 кастрычніка гітлераўцы ўзялі Арол. Як адзначаў у сваіх мемуарах генерала Гудэрыян “захоп горада адбыўся для суперніка настолькі нечакана, што калі нашы танкі ўступілі ў Арол, у горадзе яшчэ хадзілі трамваі”. Услед за гэтым нямецкае наступленне працягнулася: 4 кастрычніка ўпаў Спас-Дзяменск, 5-га - Юхноў, а да 7 кастрычніка вораг дасягнуў наваколляў Вязьмы.

Тым не менш, гэтая фаза аперацыі не была для нямецкіх войскаў лёгкай. Правы фланг наступаючых пад камандаваннем Гудэрыяна сустрэў сур’ёзны адпор пад Мцэнскам. 4 кастрычніка савецкая 4-я танкавая брыгада пад кіраўніцтвам палкоўніка М. Я. Катукова сумесна з дывізіёнам гвардзейскіх мінамётаў капітана А. І. Чумака зладзіла засаду і нанесла цяжкі ўдар па калонах 4-й нямецкай танкавай дывізіі. Гэтая паспяховая аперацыя затрымала прасоўванне суперніка на гэтым напрамку на некалькі дзён.

Аднак агульная аператыўная абстаноўка набыла катастрафічны характар. Прарваўшы савецкую абарону адразу на некалькіх участках, нямецкія войскі стварылі рэальную пагрозу выхаду ў тыл Чырвонай Арміі, пра што франтавыя камандуючыя далажылі Сталіну. Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандавання загадала войскам адступіць на Ржэўска-Вяземскі рубеж, але часткі РСЧА ўжо ўвязлі ў цяжкіх баях. Да 8 кастрычніка катастрофа стала непазбежнай: у акружэнне - Бранскі і Вяземскі “катлы” - патрапілі сілы трох савецкіх франтоў.

Баявыя дзеянні не сціхалі цэлы тыдзень. Адрэзаныя ад асноўных сіл савецкія групоўкі неаднаразова спрабавалі вырвацца з акружэння, але ўсе спробы праваліліся. У выніку пад Бранскам і Вязьмай вораг захапіў у палон звыш 688 тысяч чырвонаармейцаў і камандзіраў, і толькі прыкладна 85 тысячам байцоў пашчасціла прабіцца да сваіх.

Тым не менш, гэтая гераічная абарона на подступах да сталіцы прынесла найважнейшы вынік: яна звязала баямі магутныя сілы ворага і дала Чырвонай Арміі час на падрыхтоўку новага рубяжа - Мажайскага. З ходу захапіць Маскву фашыстам не ўдалося. Праўда, паколькі Мажайская лінія была гатова толькі напалову і гэты рубеж таксама не змог надоўга спыніць нямецкі наступ. 10 кастрычніка рэшткі войскаў Рэзервовага фронта перадалі ў падпарадкаванне Заходняга фронту, на чале якога ў той жа дзень быў прызначаны генерал войска Георгій Жукаў. У яго распараджэнні заставалася ўсяго каля 90 тысяч штыкоў. Тым часам нямецкі “бліцкрыг” працягваў развівацца, ахопліваючы сталіцу абцугамі з поўначы і поўдня. За некалькі дзён пала цэлая чарада гарадоў: 13 кастрычніка - Калуга, 14 кастрычніка - Калінін, 16 кастрычніка - Бараўск і Валакаламск, а 18 кастрычніка - Мажайск і Малаяраславец.

15 кастрычніка Дзяржаўны камітэт абароны вырашыў эвакуіраваць сталіцу. Ужо на наступны дзень у Куйбышаў, Саратаў і іншыя тылавыя гарады пачалі вывозіць наркаматы, Генштаб, ваенныя акадэміі, розныя ведамствы і замежныя пасольствы. У самім горадзе прыступілі да мініравання стратэгічных аб’ектаў - заводаў, мастоў і электрастанцый. 16-18 кастрычніка ў Маскве паднялася паніка. Горад ахапілі беспарадкі, усплёск рабаванняў і разгул бандытызму. Каб пераламаць сітуацыю, 20 кастрычніка ДКА аб'явіў у сталіцы і наваколлях асаднае становішча. Адначасова Іосіф Сталін прыняў цвёрдае рашэнне заставацца ў Маскве.